W MIEŚCIE

Kiedyś pod Wawelem Wisła wyglądała inaczej

opublikowano: 23 WRZEŚNIA 2020, 12:00autor: Sylwia Pyzik
Kiedyś pod Wawelem Wisła wyglądała inaczej

Gdyby nie Wisła nie byłoby Krakowa. „Królowa polskich rzek”, dziś pełniąca głównie funkcję ozdobną i rekreacyjną, przez wieki była jednocześnie fortem i oknem na świat krakowian. Jej wpływ na kształtującą się metropolię był fundamentalny.

Reklama

Piaskarze. Rozładunek piasku wydobytego z dna Wisły, [ok. 1908 r.] fot.: A. Pawlikowski, ANK, Zbiór fotograficzny, sygn. 29/670/9085

Ludy ciągnęły do rzeki

To właśnie fakt umiejscowienia Wzgórza Wawelskiego wśród rozlewisk Wisły, Rudawy i Prądnika skłaniał pierwsze społeczności do osiedlania się na tym obszarze. Co ciekawe, niektórzy badacze twierdzą nawet, że nazwa Wawel pochodzi od słowa “wąwel”, a więc wą-  (wsp.: “w”) i “-wel” (wsp.: wilgoć, woda). Tłumacząc dosłownie, byłoby to więc miejsce “w wodzie” lub  “otoczone wodą”.

Liczne odnogi Wisły i podmokłe tereny wokół, stanowiły naturalną i skuteczną ochronę przed potencjalnym wrogiem. A to jedynie początek dobrodziejstw, które wypływały z obecności rzek w sercu osady. Wody rzeczne zapewniały przecież nie tylko wodę pitną, ale także pożywienie - przed wiekami ryby z Wisły stanowiły istotny element podstawy żywieniowej ludów zamieszkujących obszary dzisiejszej Polski.

Wisła drogą na świat

W przeszłości większość transportu odbywała się drogą wodną. Wisła jako rzeka żeglowna stanowiła najważniejszą drogę komunikacji. To tę trasę pokonywało drewno, sól z Bochni i Wieliczki, a także miedź, którą następnie przez Bałtyk dostarczano do europejskich portów. Kraków należał wówczas do związku miast hanzeatyckich (portowych).

Szkuta na 10 flisaków (rodzaj statku z XVI-XVIII w., służącego do przewozu ładunków, głównie zboża oraz soli). Widok, rzut i przekrój, 1797 r. ANK, Teki Antoniego Schneidra, pl. 950, ark. 1

Zapomniane koryto

Dziś nie wszyscy zdają sobie sprawę z tego, że do XIX wieku przez Kraków przepływało nieistniejące już północne ramię Wisły, które aż do XVI wieku było głównym nurtem rzeki na terenie miasta (tzw. Stara Wisła). Rzeka płynęła wzdłuż współczesnej ul. Dietla i Al. Daszyńskiego, oddzielała więc Kazimierz od Krakowa. To właśnie tam znajdował się jedyny istniejący w średniowieczu most nazywany Pons Regalis  (most Królewski, most Stradomski), łączący te dwa miasta.

Pons Regalis łączący w XVI wieku Stradom z Kazimierzem wg Klemensa Bąkowskiego; ANK, Zbiór ikonograficzny, sygn. 29/671/738

Historia kołem się toczy

Mogłoby się zdawać, że poruszane w artykule tematy, to kwestia zamierzchłej przeszłości - nic bardziej mylnego. Tak już z historią bywa, że jeśli będziemy próbowali ją ignorować, delikatnie poklepie nas w ramię i z uśmiechem przypomni, że wszak kołem się toczy. 

Reklama

Właśnie tak stało się ostatnio na skrzyżowaniu ulic Krakowskiej, Dietla i Stradomskiej, gdzie podczas wiercenia otworów pod słupy trakcyjne, na głębokości 3 metrów natrafiono na przyczółki mostu z 1813 roku! Przeprawa została wówczas zbudowana zaraz po letniej powodzi, która zniosła drewniany XII wieczny most łączący Kraków z ówczesną osadą Kazimierzem.

“Nie cofnę kijem Wisły”

W okolicy dzisiejszej ulicy Blich znajdowało się ujście Prądnika, które w roku 1655 skierowano na wschód, do głównego koryta Wisły na wysokości Dąbia. W ten sposób niejako pominięto Starą Wisłę, która zaczęła stopniowo zanikać. W czasie powodzi w 1813 roku koryto uległo daleko idącemu zamuleniu, a sam nurt zmienił się w bajoro, do którego wpływały ścieki z Kazimierza i Stradomia.

Neogotycka willa powstała w 1891 roku z funduszy Idy i Edwarda Rożnowskich na niepewnym, zalewowym gruncie ówczesnej wsi Dębniki. Budynek był niestety wielokrotnie zalewany, ostatecznie został rozebrany w 1938 roku. 

Fakt ten w XIX wieku przyczynił się do wybuchu i rozprzestrzenienia się wielu zaraz. Za najgorsze uznaje się dziś epidemie cholery, które przeszły przez miasto w latach 1849-1873. Wtedy prezydent Krakowa - wybitny lekarz Józef Dietl zasugerował, że w należy zadbać o higienę w mieście poprzez wybrukowanie ulic, utworzenie kanalizacji i zasypanie śmiercionośnego koryta Starej Wisły, co nastąpiło w latach 1878- 1880. Pamiątką po Starej Wiśle jest dziś nazwa ulicy Starowiślnej, a także historyczny most, który obecnie pełni funkcję wiaduktu kolejowego.

Most kolejowy nad starą Wisłą (obecnie w tym miejscu ul. Dietla, ul. Grzegórzecka i al. Daszyńskiego) [ok. 1865 r.], autor fotografii nieznany; ANK, Zbiór fotograficzny, sygn. 29/670/3868

Akcja regulacja

W latach 1905-1909 uregulowano rzekę w jej obecnym korycie. Utworzono wówczas Bulwary Wiślane, które w 2006 roku ustanowiono obiektem techniki urbanistycznej i umieszczono na trasie Krakowskiego Szlaku Techniki.

Budowa bulwarów wiślanych. Układanie torów kolejowych na niższym poziomie bulwarów po stronie Kazimierza. W tle most Kolei Galicyjskiej Karola Ludwika; [ok. 1911 r.], autor fotografii nieznany; ANK, Zbiór fotograficzny

Na prawo most, na lewo most, a dołem Wisła płynie

Most Podgórski był pierwszym w Krakowie i Podgórzu mostem na Wiśle, który posiadał stałe, murowane filary umiejscowione w nurcie rzeki. By zapewnić mu drogę dojazdową, zdecydowano się wytyczyć nową ulicę, którą z czasem nazwano ul. Mostową.

Reklama

Przez kilkadziesiąt lat Most Podgórski był jednym z najważniejszych traktów komunikacyjnych Krakowa. Współcześnie na miejscu mostu znajduje się kładka Ojca Bernatka.

Most im. Cesarza Franciszka Józefa I, zwany później Podgórskim, oddany do użytku w 1850 r. (obecnie w tym miejscu jest kładka Ojca Bernatka), 1911 r., autor fotografii nieznany; ANK, Zbiór fotograficzny, sygn. 29/670/1517

W 1888 roku  na potrzeby powstającej kolei obwodowej oddano do użytku Most Dębnicki. Oprócz torowiska zapewniał on także przejazd dla ruchu kołowego i pieszego. Most został wysadzony w powietrze przez wycofujące się wojska niemieckie w 1945, a następnie przeznaczony do rozbiórki. Odbudowano go w dzisiejszym kształcie w roku 1951.

Reklama

Most Dębnicki wybudowany jako most kolei obwodowej w latach 1886-1888, w 1911 r. przebudowany na drogowy, [ok. 1920 r.] fot.: Pracownia Fotograficzna inż. K.P. Cybulski; ANK, Zbiór fotograficzny, sygn. 29/670/7408

W ramach naszej witryny stosujemy pliki cookies w celu świadczenia Państwu usług na najwyższym poziomie, w tym w sposób dostosowany do indywidualnych potrzeb. Korzystanie z witryny bez zmiany ustawień dotyczących cookies oznacza, że będą one zamieszczane w Państwa urządzeniu końcowym. Możecie Państwo dokonać w każdym czasie zmiany ustawień dotyczących cookies.

Polityka Prywatności